Ograniczenie władzy rodzicielskiej – kiedy i jak można tego dokonać?

Władza rodzicielska to nie tylko prawo, ale przede wszystkim obowiązek każdego rodzica względem dziecka, obejmujący opiekę, wychowanie oraz dbanie o dobro małoletniego. W określonych sytuacjach sąd może jednak zadecydować o ograniczeniu praw rodzicielskich ojcu i/lub matce. W artykule wyjaśnimy, czym według prawa jest władza rodzicielska, a także omówimy przesłanki i sposoby jej ograniczenia.

Na czym polega władza rodzicielska?

W art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego znajdziemy prawną definicję władzy rodzicielskiej, która brzmi następująco „władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw”. W artykule możemy również przeczytać, że „władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny”.

Obowiązkiem rodziców jest więc zapewnienie dziecku odpowiednich warunków koniecznych do jego prawidłowego rozwoju fizycznego i duchowego. Władza rodzicielska powstaje na mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka i przysługuje obojgu rodzicom aż do momentu ukończenia przez dziecko pełnoletności. Mogą jednak pojawić się pewne okoliczności, które prowadzą do ograniczenia praw rodzicielskich.

Ograniczenie praw rodzicielskich ojcu lub matce — główne przesłanki

Aby doszło do ograniczenia władzy rodzicielskiej, musi wystąpić co najmniej jedna z dwóch niżej opisanych przesłanek. Należy podkreślić, iż każda sytuacja jest rozpatrywana indywidualnie — w zależności od zaistniałych okoliczności, sąd może podjąć odmienną decyzję w zakresie ograniczenia praw rodzicielskich.

1. Rodzice dziecka żyją w rozłączeniu

Przesłanką do ograniczenia władzy rodzicielskiej jest przede wszystkim rozwód i separacja faktyczna, a także mieszkanie w innych miastach lub emigracja rodzica w celach zarobkowych. Jeśli rodzice nie przedłożyli w sądzie stosownego porozumienia dotyczącego zgodnego wykonywania władzy rodzicielskiej i pozostają w konflikcie, powstaje wtedy przesłanka do złożenia wniosku jednej ze stron o ograniczenie władzy rodzicielskiej ojcu lub matce.

Wynika to z art. 107 §2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w którym czytamy, że w przypadku braku porozumienia „sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia”.

2. Zagrożenie dobra dziecka

Ograniczenie władzy rodzicielskiej może mieć miejsce również w sytuacji, gdy zachowanie rodzica zagraża dobru dziecka, w tym jego bezpieczeństwu i zdrowiu. Są to głównie takie sytuacje jak:

• uzależnienie (alkohol, narkotyki, hazard),
• niemożność sprawowania władzy rodzicielskiej (poważna choroba psychiczna, odbywanie kary pozbawienia wolności przez rodzica),
• rażące zaniedbanie obowiązków rodzicielskich,
• nadużywanie praw rodzicielskich.

W sytuacji zagrożenia dobra dziecka stosowane są przepisy uwzględnione w art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ograniczenie władzy rodzicielskiej może dotyczyć jednego rodzica (matki lub ojca), albo obojga rodziców (głównie w sytuacji zagrożenia dobra dziecka).

Sposoby ograniczenia władzy rodzicielskiej

Ograniczenie praw rodzicielskich następuje na wniosek jednego z rodziców (złożony osobno lub wspólnie z pozwem rozwodowym) lub z urzędu na skutek zawiadomienia sądu opiekuńczego przez np. szkołę, policję lub MOPS. Postępowanie odbywa się w sądzie rejonowym – sądzie rodzinnym właściwym ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.

Co ważne, ograniczenie władzy rodzicielskiej ma charakter jedynie tymczasowy, co oznacza, że po ustaniu przesłanek, które doprowadziły do zastosowania tego środka prawnego, rodzic może odzyskać pełne prawo do opieki nad dzieckiem.