Zachowek a testament – co ma pierwszeństwo?

Prawo spadkowe opiera się na dwóch filarach – swobodzie rozporządzania majątkiem w testamencie oraz obowiązku zabezpieczenia interesów osób najbliższych poprzez instytucję zachowku. Z jednej strony każdy ma prawo zdecydować, kto odziedziczy zgromadzone dobra. Z drugiej strony ustawodawca chroni rodzinę przed całkowitym wyłączeniem z dziedziczenia. Powstaje więc pytanie, które rozwiązanie ma charakter nadrzędny i jak wyglądają relacje między testamentem a zachowkiem.

Testament jako wyraz woli spadkodawcy

Testament to dokument, w którym spadkodawca rozstrzyga o losach swojego majątku po śmierci. We wspomnianym dokumencie można wskazać spadkobierców, rozdzielić udziały w spadku, a nawet wydziedziczyć określone osoby. Ustawa daje szerokie możliwości w zakresie decydowania o własnym majątku, jednak ta swoboda nie jest absolutna.

Zachowek jako ochrona osób bliskich

Zachowek stanowi gwarancję, że najbliżsi członkowie rodziny nie zostaną całkowicie pozbawieni udziału w spadku. Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, o ile byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Wysokość zachowku to co do zasady połowa wartości udziału, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku osób małoletnich oraz trwale niezdolnych do pracy wartość ta rośnie do dwóch trzecich.

Kolizja testamentu z zachowkiem

W praktyce testament często ogranicza udziały ustawowych spadkobierców lub całkowicie ich pomija. W takim przypadku powstaje konflikt między treścią testamentu a roszczeniem o zachowek. Nadrzędne znaczenie ma ochrona interesów osób uprawnionych. Oznacza to, że nawet jeśli testament przekazuje cały majątek innym osobom, uprawnieni mogą dochodzić zachowku w formie roszczenia pieniężnego.

Dochodzenie roszczenia o zachowek

Osoba uprawniona może wystąpić do spadkobierców testamentowych z żądaniem wypłaty należnej kwoty. Jeżeli spadkobiercy nie spełnią roszczenia dobrowolnie, konieczne staje się skierowanie sprawy do sądu. Termin przedawnienia wynosi pięć lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.

Podsumowanie

Relacja między testamentem a zachowkiem opiera się na równowadze między wolą spadkodawcy a ochroną interesów osób najbliższych. Swoboda rozporządzania majątkiem znajduje wyraźną granicę w obowiązku respektowania prawa do zachowku. W praktyce oznacza to, że nawet starannie sporządzony testament nie eliminuje roszczeń osób uprawnionych. Dlatego planując rozporządzenie majątkiem, warto pamiętać, że zachowek stanowi instytucję nadrzędną wobec woli wyrażonej w testamencie i nie można jej pominąć. Jasna świadomość tej zasady pozwala uniknąć sporów oraz zwiększa pewność co do skutków prawnych podejmowanych decyzji spadkowych.